اگزما (درماتیت)
اصول اگزما (درماتیت): راهنمای جامع شناخت، مراقبت و درمان
اگزما نامی برای گروهی از بیماری‌های التهابی پوست است که معمولاً با خشکی، خارش و دوره‌هایی از قرمزی یا التهاب همراه می‌شوند. این بیماری‌ها می‌توانند در هر سنی بروز کنند و شدت آن‌ها از خشکی محدود تا التهاب گسترده و آزاردهنده متفاوت است. شناخت نوع درماتیت و محرک‌های شخصی، پایه انتخاب مراقبت مؤثر است.
اگزما چیست؟
«اگزما» و «درماتیت» در گفت‌وگوی روزمره گاهی به‌جای هم به کار می‌روند. درماتیت به التهاب پوست گفته می‌شود و اگزما معمولاً به گروهی از الگوهای التهابی اشاره دارد که خشکی و خارش در آن‌ها شایع است. با این حال، همه بیماری‌های پوستی خارش‌دار اگزما نیستند؛ قارچ، پسوریازیس، گال و برخی واکنش‌های دارویی نیز می‌توانند ظاهری مشابه داشته باشند.
اگزما ممکن است مزمن و عودکننده باشد؛ یعنی دوره‌هایی بهتر شود و دوباره شعله‌ور شود. در بسیاری از افراد، شدت بیماری با مراقبت پیوسته و درمان مناسب کنترل‌پذیر است. اگزما به‌خودی‌خود بیماری واگیردار نیست و از طریق دست‌دادن، تماس معمولی، استفاده از استخر یا حضور در کنار فرد مبتلا منتقل نمی‌شود.
چرا اگزما ایجاد می‌شود؟
پوست سالم مانند یک سد محافظ عمل می‌کند: رطوبت را نگه می‌دارد و ورود محرک‌ها و برخی میکروب‌ها را محدود می‌کند. در بسیاری از انواع اگزما، این سد پوستی آسیب‌پذیرتر است. در نتیجه، آب راحت‌تر از سطح پوست تبخیر می‌شود و مواد محرک آسان‌تر می‌توانند باعث التهاب شوند.
یک علت واحد برای همه انواع اگزما وجود ندارد. در ایجاد یا تشدید آن ممکن است چند عامل نقش داشته باشند:
- زمینه خانوادگی یا ژنتیکی و سابقه شخصی آلرژی، آسم یا تب یونجه؛
- واکنش بیش‌ازحد یا نامتناسب دستگاه ایمنی در برخی افراد؛
- تماس مکرر با آب، شوینده‌ها، حلال‌ها یا مواد شیمیایی؛
- آب‌وهوای خشک، گرما، تعریق یا تغییر ناگهانی دما؛
- تماس با ماده حساسیت‌زا، مانند بعضی فلزها، عطرها یا مواد نگهدارنده.
انواع شایع درماتیت و اگزما
ظاهر و محل ضایعه می‌تواند به تشخیص کمک کند، اما تعیین نوع بیماری فقط بر اساس تصویر یا توصیف علائم همیشه ممکن نیست. چند نوع رایج عبارت‌اند از:
۱. درماتیت آتوپیک
نوعی بیماری مزمن و عودکننده است که معمولاً با خشکی و خارش همراه می‌شود. در کودکان اغلب صورت و سطوح بیرونی اندام‌ها درگیر می‌شوند؛ در نوجوانان و بزرگسالان، چین آرنج و پشت زانو، گردن، دست‌ها و صورت از محل‌های شایع‌اند. البته الگوی درگیری در هر فرد می‌تواند متفاوت باشد.
۲. درماتیت تماسی تحریکی
بر اثر آسیب مستقیم مواد یا تماس‌های تکراری با پوست رخ می‌دهد؛ برای نمونه شست‌وشوی مکرر دست، مواد شوینده، ضدعفونی‌کننده‌ها یا برخی حلال‌ها. قرمزی، خشکی، ترک و سوزش ممکن است در محل تماس دیده شود. این نوع الزاماً ناشی از آلرژی نیست.
۳. درماتیت تماسی آلرژیک
زمانی رخ می‌دهد که دستگاه ایمنی پس از حساس‌شدن به ماده‌ای مشخص، در تماس دوباره به آن واکنش نشان دهد. عطرها، نیکل، برخی مواد آرایشی، رنگ مو، چسب‌ها و مواد نگهدارنده از نمونه‌های احتمالی‌اند. ضایعه ممکن است با فاصله‌ای پس از تماس ظاهر شود و گاهی از محدوده تماس اولیه فراتر رود.
۴. درماتیت سبوره‌ای
بیشتر پوست سر، ابروها، کنار بینی، پشت گوش و بخش‌هایی از قفسه سینه را درگیر می‌کند و ممکن است با پوسته‌های سفید یا زرد و التهاب همراه باشد. شوره سر شکل خفیف‌تری از درگیری پوست سر به شمار می‌رود. این بیماری به دلیل «کثیف‌بودن» پوست ایجاد نمی‌شود.
۵. اگزمای دیس‌هیدروتیک
معمولاً با تاول‌های کوچک و بسیار خارش‌دار در کف دست، کناره انگشتان یا کف پا دیده می‌شود. پس از فروکش‌کردن تاول‌ها ممکن است پوست پوسته‌پوسته یا ترک‌خورده شود. گرما، تعریق و برخی تماس‌ها در بعضی افراد نقش محرک دارند.
۶. اگزمای سکه‌ای
با لکه‌های گرد یا بیضی‌شکل و خارش‌دار شناخته می‌شود که گاهی پوسته‌دار یا ترشح‌دارند. خشکی پوست و تحریک آن می‌تواند زمینه‌ساز باشد؛ اما ضایعات حلقوی همیشه اگزما نیستند و عفونت قارچی نیز باید در نظر گرفته شود.
۷. درماتیت ناشی از رکود خون
بیشتر در قسمت پایین پا و در زمینه اختلال گردش خون وریدی دیده می‌شود. ورم، تغییر رنگ پوست، خارش یا پوسته‌ریزی ممکن است همراه آن باشد. این حالت نیازمند بررسی علت زمینه‌ای است و نباید تنها با کرم‌های پوستی مدیریت شود.
علائم و نشانه‌های اگزما
شدت و شکل علائم به نوع درماتیت، محل بدن، مدت بیماری و رنگ پوست بستگی دارد. نشانه‌های رایج عبارت‌اند از:
- خارش که گاهی شب‌ها یا هنگام تعریق شدیدتر می‌شود؛
- خشکی، زبری یا حساس‌شدن پوست؛
- قرمزی یا تغییر رنگ پوست؛ در پوست‌های تیره ممکن است رنگ ضایعه بنفش، خاکستری، قهوه‌ای یا تیره‌تر از اطراف باشد؛
- پوسته‌ریزی، ترک‌خوردگی یا ضخیم‌شدن پوست در اثر التهاب و خاراندن طولانی؛
- برجستگی‌های ریز یا تاول‌های کوچک؛
- ترشح مایع یا دلمه‌بستن در ضایعات شدید یا خراشیده‌شده؛
- سوزش یا درد، به‌ویژه اگر پوست ترک خورده یا عفونی شده باشد.
خارش و خاراندن می‌توانند یک چرخه معیوب ایجاد کنند: خاراندن سد پوستی را بیشتر آسیب می‌زند، التهاب را بالا می‌برد و خارش تازه‌ای به وجود می‌آورد. کوتاه نگه‌داشتن ناخن‌ها و درمان زودهنگام شعله‌وری، به شکستن این چرخه کمک می‌کند.
محرک‌ها و عوامل تشدیدکننده
محرک‌ها در افراد مختلف یکسان نیستند. برخی از عوامل رایج عبارت‌اند از:
- صابون‌ها، شوینده‌های قوی، عطرها و محصولات پوستی معطر؛
- تماس طولانی با آب، شستن مکرر دست‌ها یا استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده؛
- گرما، تعریق، لباس تنگ یا پارچه‌های زبر؛
- هوای سرد و خشک یا تغییرات دمایی ناگهانی؛
- استرس و کم‌خوابی که در برخی افراد می‌توانند شدت علائم را بیشتر کنند؛
- تماس شغلی با آب، دستکش، مواد پاک‌کننده، فلزها یا مواد شیمیایی؛
- خراشیدن پوست و استفاده از فرآورده‌های نامناسب یا متعدد.
تشخیص اگزما چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص اغلب با شرح‌حال و معاینه پوست انجام می‌شود. پزشک درباره زمان شروع، دوره‌های عود، محل ضایعات، میزان خارش، محصولات مصرفی، شغل و سابقه بیماری‌های آلرژیک سؤال می‌کند. عکس‌های ثبت‌شده از دوره‌های مختلف نیز می‌توانند روند بیماری را روشن‌تر کنند.
آزمایش برای همه افراد لازم نیست. اگر تشخیص روشن نباشد یا درمان پاسخ مناسبی ندهد، پزشک ممکن است بررسی‌های تکمیلی را پیشنهاد کند:
- تست پچ: برای بررسی حساسیت تماسی به مواد مشخص، معمولاً با قرار دادن مواد آزمایشی روی پوست برای مدت تعیین‌شده؛
- نمونه‌برداری یا آزمایش قارچ: در موارد منتخب، برای کنارگذاشتن بیماری‌هایی با ظاهر مشابه؛
- آزمایش‌های دیگر: فقط در صورت وجود نشانه‌ها یا سابقه‌ای که انجام آن‌ها را توجیه کند.
آزمایش‌های آلرژی به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که یک ماده علت اگزماست. نتیجه باید در کنار سابقه و علائم فرد تفسیر شود. همچنین ممکن است چند بیماری پوستی هم‌زمان وجود داشته باشند.
مراقبت روزانه از پوست
مراقبت پایه برای بسیاری از افراد مبتلا به اگزما اهمیت دارد، حتی وقتی پوست بهتر شده است. هدف آن حفظ رطوبت، کاهش تماس با محرک‌ها و محافظت از سد دفاعی پوست است.
شست‌وشوی ملایم
- از آب ولرم استفاده کنید؛ آب داغ می‌تواند خشکی و خارش را تشدید کند.
- زمان حمام را کوتاه و از لیف یا ساییدن شدید پوست پرهیز کنید.
- پاک‌کننده‌ای ملایم، بدون عطر و مناسب پوست حساس انتخاب کنید.
- پس از شست‌وشو، پوست را با حوله نرم به‌آرامی خشک کنید؛ آن را نمالید.
مرطوب‌کننده مناسب
پس از حمام و هر زمان که پوست خشک می‌شود، مرطوب‌کننده را روی پوست بمالید. پمادها و کرم‌های غلیظ معمولاً رطوبت را بهتر از لوسیون‌های رقیق نگه می‌دارند، اما انتخاب نهایی باید با توجه به راحتی فرد و محل استفاده باشد. محصولات بی‌عطر و ساده، اغلب انتخاب مناسب‌تری برای پوست حساس‌اند.
هر محصول تازه را ابتدا روی بخش کوچکی از پوست امتحان کنید. اگر سوزش، قرمزی یا خارش پایدار ایجاد شد، مصرف آن را متوقف کنید و درباره جایگزین مناسب با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
کاهش تماس با محرک‌ها
- هنگام کار با مواد پاک‌کننده، از دستکش مناسب استفاده کنید و اگر دستکش باعث تعریق می‌شود، زمان استفاده را محدود کنید.
- لباس نرم و آزاد انتخاب کنید و در صورت امکان لباس نو را پیش از پوشیدن بشویید.
- از عطرزدن مستقیم روی پوست ملتهب و استفاده از محصولات معطر پرهیز کنید.
- در هوای خشک، حفظ رطوبت محیط ممکن است برای بعضی افراد کمک‌کننده باشد؛ دستگاه رطوبت‌ساز باید مرتب تمیز شود.
- برای خارش، کمپرس خنک و کوتاه‌مدت ممکن است آرامش‌بخش باشد؛ یخ را مستقیم روی پوست نگذارید.
درمان‌های پزشکی اگزما
درمان بر اساس نوع اگزما، شدت و گستردگی آن، محل درگیری، سن و سابقه فرد انتخاب می‌شود. یک دارو برای همه مناسب نیست و درمان خودسرانه، به‌خصوص در صورت درگیری صورت، پلک‌ها، چین‌ها یا ناحیه تناسلی، می‌تواند مشکل‌ساز شود.
داروهای موضعی ضدالتهاب
کورتیکواستروئیدهای موضعی از درمان‌های رایج شعله‌وری اگزما هستند. قدرت دارو و مدت مصرف باید با توجه به محل و شدت بیماری تعیین شود. استفاده نادرست یا طولانی‌مدت، به‌ویژه از فرآورده‌های قوی روی پوست نازک، ممکن است عوارضی مانند نازک‌شدن پوست ایجاد کند. دستور پزشک یا داروساز را رعایت کنید و داروی تجویزشده را با کرم‌های دیگر مخلوط نکنید، مگر آنکه توصیه شده باشد.
برای بعضی نواحی حساس یا در برخی شرایط، پزشک ممکن است داروهای موضعی غیراستروئیدی مانند مهارکننده‌های کلسینورین یا گزینه‌های دیگر را در نظر بگیرد. مناسب‌بودن این داروها به تشخیص، سن و دستورالعمل‌های محلی بستگی دارد.
درمان‌های ویژه برای دست‌ها، پوست سر یا انواع مشخص اگزما
نوع درمان با توجه به محل و علت متفاوت است. برای نمونه، درماتیت سبوره‌ای ممکن است به فرآورده‌های مخصوص پوست سر نیاز داشته باشد؛ در درماتیت تماسی، شناسایی و پرهیز از ماده مسئول اهمیت دارد؛ و اگزمای دست ممکن است به محافظت شغلی و درمان موضعی هدفمند نیاز پیدا کند.
نوردرمانی و درمان‌های سیستمیک
اگر بیماری گسترده، شدید یا مقاوم به درمان‌های موضعی باشد، متخصص پوست ممکن است نوردرمانی یا داروهای خوراکی و تزریقی را بررسی کند. برخی درمان‌های هدفمند برای گروهی از بیماران در دسترس‌اند، اما انتخاب و پایش آن‌ها به ارزیابی پزشکی نیاز دارد؛ زیرا همه درمان‌ها برای همه انواع اگزما یا تمام سنین مناسب نیستند.
عفونت ثانویه
اگزما به‌خودی‌خود عفونت نیست، اما خراشیدگی و آسیب پوست می‌تواند احتمال عفونت را بالا ببرد. آنتی‌بیوتیک‌ها یا داروهای ضدقارچ نباید به‌طور خودکار برای هر شعله‌وری استفاده شوند؛ پزشک فقط در صورت شواهد مناسب، درمان ضدعفونی را تجویز می‌کند.
اگزما در کودکان و نوزادان
اگزما در کودکان شایع است و می‌تواند خواب، بازی و آرامش کودک را مختل کند. الگوی ضایعات با سن تغییر می‌کند و گاهی از ظاهر معمول در بزرگسالان متفاوت است. مراقبت ملایم از پوست و استفاده منظم از مرطوب‌کننده معمولاً بخش مهمی از برنامه درمانی است.
- داروی موضعی کودک را فقط مطابق دستور پزشک و برای مدت تعیین‌شده استفاده کنید.
- از بستن محکم یا پوشاندن دارو با پانسمان، مگر با دستور درمانگر، خودداری کنید.
- برای جلوگیری از خراش، ناخن‌ها را کوتاه نگه دارید و لباس نرم انتخاب کنید.
- محدودیت غذایی را بدون تشخیص و راهنمایی پزشک اجرا نکنید؛ این کار می‌تواند رشد و تغذیه کودک را مختل کند.
- اگر کودک بدحال است، تب دارد یا ضایعات به‌سرعت گسترش می‌یابند، ارزیابی پزشکی لازم است.
اگر خارش شدید، اختلال خواب، عودهای مکرر یا پاسخ ناکافی به مراقبت‌های معمول وجود دارد، پزشک کودک یا متخصص پوست می‌تواند برنامه درمانی را بازبینی کند.
عوارض احتمالی
بیشتر موارد با مراقبت و درمان مناسب قابل‌کنترل‌اند، اما اگزمای شدید یا طولانی‌مدت می‌تواند باعث مشکلات زیر شود:
- خراش، ترک و درد پوستی در اثر خاراندن مکرر؛
- عفونت باکتریایی یا ویروسی در پوست آسیب‌دیده؛
- اختلال خواب، خستگی و کاهش تمرکز؛
- تغییر رنگ یا ضخیم‌شدن پوست پس از التهاب طولانی؛
- تأثیر بر کیفیت زندگی، اعتمادبه‌نفس یا فعالیت‌های روزمره.
این عوارض حتمی نیستند. درمان به‌موقع، مراقبت پیوسته و پیگیری مناسب می‌تواند احتمال بسیاری از آن‌ها را کاهش دهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت بروز هر یک از موارد زیر، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید:
- ضایعات سریع گسترش می‌یابند یا با درد، گرمی، تورم یا چرک همراه‌اند؛
- تب، بی‌حالی یا بدحالی عمومی وجود دارد؛
- تاول‌های دردناک و گسترده، دلمه‌های غیرمعمول یا زخم‌های رو به افزایش دیده می‌شود؛
- درگیری اطراف چشم، پلک‌ها یا ناحیه تناسلی شدید است؛
- خارش خواب یا فعالیت روزانه را مختل کرده است؛
- با وجود مراقبت مناسب، بیماری بهتر نمی‌شود یا مرتب برمی‌گردد؛
- مطمئن نیستید ضایعه اگزماست یا بیماری دیگری.
باورهای نادرست درباره اگزما
«اگزما مسری است»
اگزما معمولاً از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود. اگر پوست عفونی شده باشد، عامل عفونت ممکن است نیازمند رسیدگی جداگانه باشد؛ این موضوع با واگیرداربودن خود اگزما یکسان نیست.
«هر نوع اگزما از آلرژی غذایی می‌آید»
چنین نیست. آلرژی غذایی ممکن است در بعضی افراد هم‌زمان وجود داشته باشد، اما علت بسیاری از موارد اگزما محسوب نمی‌شود. حذف گروه‌های غذایی بدون ارزیابی می‌تواند باعث کمبود مواد مغذی شود.
«پوست مبتلا باید مرتب ضدعفونی یا با صابون قوی شسته شود»
شست‌وشوی شدید و مکرر معمولاً چربی‌های محافظ پوست را کاهش می‌دهد و خشکی و التهاب را بیشتر می‌کند. پاک‌سازی ملایم و مرطوب‌کردن منظم معمولاً مناسب‌تر است.
«کرم استروئیدی همیشه خطرناک است»
این داروها در صورت انتخاب نوع و قدرت مناسب و استفاده طبق دستور، از درمان‌های مؤثر التهاب‌اند. خطر اصلی مصرف نامناسب، خودسرانه یا طولانی بدون نظارت است؛ نگرانی درباره دارو را با پزشک مطرح کنید، نه اینکه درمان تجویزشده را بدون هماهنگی قطع کنید.
«هرچه محصول طبیعی‌تر باشد، برای پوست امن‌تر است»
مواد طبیعی و گیاهی نیز می‌توانند حساسیت یا تحریک ایجاد کنند. بی‌عطر و ساده‌بودن ترکیب محصول، برای بسیاری از پوست‌های حساس مهم‌تر از ادعای «طبیعی» یا «ارگانیک» است.
پرسش‌های پرتکرار
آیا اگزما درمان قطعی دارد؟
روند بیماری به نوع اگزما و فرد بستگی دارد. برخی افراد، به‌ویژه کودکان، با گذشت زمان علائم کمتری پیدا می‌کنند؛ در برخی دیگر بیماری دوره‌ای یا مزمن است. حتی اگر درمان قطعی در دسترس نباشد، کنترل علائم و کاهش عودها معمولاً امکان‌پذیر است.
آیا می‌توان با اگزما آرایش یا محصولات زیبایی استفاده کرد؟
هنگام التهاب فعال، بهتر است از محصولات غیرضروری روی ناحیه درگیر پرهیز شود. پس از آرام‌شدن پوست، محصولات ساده و بدون عطر را ابتدا روی بخش کوچکی امتحان کنید. اگر ضایعه اطراف چشم یا صورت دارید، پیش از مصرف فرآورده‌های درمانی یا آرایشی با پزشک مشورت کنید.
آیا استرس اگزما را بدتر می‌کند؟
استرس برای همه افراد علت مستقیم اگزما نیست، اما در بعضی افراد می‌تواند خارش یا شعله‌وری را تشدید کند. خواب کافی و روش‌های آرام‌سازی ممکن است به مدیریت کلی کمک کنند، ولی جایگزین درمان پوست نیستند.
چه مرطوب‌کننده‌ای انتخاب کنم؟
محصولی ساده، بی‌عطر و مناسب پوست حساس انتخاب کنید. کرم یا پماد غلیظ ممکن است برای خشکی بیشتر مناسب‌تر باشد؛ لوسیون‌های رقیق گاهی برای برخی افراد راحت‌ترند. اگر محصولی باعث سوزش مداوم یا تشدید علائم شد، مصرف آن را متوقف و درباره گزینه‌های دیگر مشورت کنید.
آیا اگزما با آفتاب بهتر می‌شود؟
پاسخ افراد متفاوت است و آفتاب‌گرفتن درمان استاندارد اگزما نیست. گرما، تعریق و آفتاب‌سوختگی می‌توانند علائم را تشدید کنند. نوردرمانی پزشکی با قرارگیری کنترل‌شده در آفتاب تفاوت دارد و فقط با نظر متخصص انجام می‌شود.
جمع‌بندی
اگزما نام گروهی از التهاب‌های پوستی است و برای انتخاب مراقبت درست باید نوع و علت احتمالی آن مشخص شود. مرطوب‌کردن منظم، شست‌وشوی ملایم، پرهیز از محرک‌های شناخته‌شده و استفاده درست از درمان‌های پزشکی، پایه‌های مدیریت آن هستند. اگر علائم شدید، مکرر، عفونی یا نامشخص‌اند، معاینه پزشک یا متخصص پوست اهمیت دارد.
همراه و پاسخگوی شما هستیم
جهت دریافت راهنمایی تخصصی یا رزرو سریع نوبت، با کارشناسان ما تماس بگیرید
نیاز به راهنمایی یا ثبت نوبت دارید؟
کارشناسان ما به صورت آنی و مستقیم آماده خدمترسانی به شما هستند
ارتباط مستقیم با ما
جهت ارتباط با بخش مورد نظر، روی گزینه مربوطه کلیک نمایید